Tóm tắt 30 giây

  • VN1K-RICE (1.000 Vietnamese Rice Genome Project) là dự án của Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn (VIBD), Trường Đại học VinUni.
  • Dự án sẽ giải trình tự toàn bộ hệ gene của 1.000 mẫu lúa, bắt đầu với 150 mẫu nòng cốt đại diện nhiều hệ sinh thái canh tác.
  • Mục tiêu là xây dựng hệ gene tham chiếu cho các giống lúa truyền thống Việt Nam và cơ sở dữ liệu di truyền quy mô lớn.
  • Dữ liệu gene được kết hợp với đánh giá đặc tính từng giống tại ba vùng sinh thái, gồm chất lượng hạt, chịu hạn mặn, kháng bệnh và phát thải khí nhà kính.

VN1K-RICE nằm trong chương trình AgriOmics-AI giai đoạn 2026–2030

Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn (VIBD), Trường Đại học VinUni đang triển khai dự án VN1K-RICE, giải trình tự hệ gene 1.000 giống lúa Việt Nam. Dự án được giới thiệu tại Hội thảo Quốc tế về Ứng dụng Công nghệ Gen trong Nông nghiệp (SAGA 2026).

Đây là dự án thuộc chương trình AgriOmics-AI giai đoạn 2026–2030 của VIBD, kết hợp dữ liệu hệ gene và AI để nghiên cứu, bảo tồn, khai thác nguồn gene bản địa trong các lĩnh vực cây trồng, vật nuôi, thủy sản và vi sinh vật có lợi. Mục tiêu chung là xây dựng cơ sở dữ liệu di truyền quy mô lớn, phục vụ bảo tồn nguồn gene bản địa, chọn tạo giống lúa chất lượng cao, thích ứng với biến đổi khí hậu và giảm phát thải.

Vì sao cần giải trình tự các giống lúa truyền thống

Hiện nhiều giống lúa truyền thống và lúa hoang đang được lưu giữ tại các ngân hàng gene, viện nghiên cứu, trường đại học, nhưng phần lớn chưa được giải trình tự toàn bộ hệ gene. Điều này hạn chế việc nhận diện và khai thác các đặc tính di truyền có giá trị.

Giáo sư Vũ Hà Văn, Giám đốc Khoa học VIBD, nhà khoa học chủ trì VN1K-RICE, cho biết Việt Nam có nguồn gene bản địa đa dạng nhưng phần lớn chưa được đọc ở cấp độ hệ gene.

Phạm vi mẫu và hệ gene tham chiếu

Dự án sẽ giải trình tự toàn bộ hệ gene của 1.000 mẫu lúa, bắt đầu với 150 mẫu nòng cốt. Các mẫu đại diện cho nhiều hệ sinh thái canh tác, gồm lúa nước, lúa nương, vùng ven biển nhiễm mặn, đất ngập triều và lúa hoang.

Một mục tiêu quan trọng là xây dựng hệ gene tham chiếu cho các giống lúa truyền thống Việt Nam, tức bộ dữ liệu chuẩn giúp nhà khoa học đối chiếu, phân tích khác biệt di truyền và tìm gene liên quan đến các đặc tính quý. Giáo sư Robert Henry của Đại học Queensland (Australia), đồng chủ trì dự án, cho rằng một hệ gene duy nhất không thể đại diện cho toàn bộ sự đa dạng di truyền của một loài, nên cần hệ gene tham chiếu từ chính các giống bản địa.

Kết hợp dữ liệu gene với đặc tính thực địa ở ba vùng sinh thái

Sau khi có dữ liệu hệ gene, nhóm nghiên cứu sẽ kết hợp với kết quả đánh giá đặc tính từng giống tại ba vùng sinh thái. Các chỉ tiêu gồm:

  • chất lượng và dinh dưỡng hạt gạo như độ dẻo, hương thơm, hàm lượng vi chất, protein;
  • khả năng chịu hạn, mặn, nóng, ngập;
  • khả năng kháng bệnh và lượng khí nhà kính phát thải trong canh tác.

Việc kết hợp dữ liệu di truyền với đặc điểm thực tế giúp xác định mối liên hệ giữa gene và tính trạng, qua đó nhận diện những nguồn gene có giá trị phục vụ chọn tạo giống.

Ý nghĩa với doanh nghiệp, viện nghiên cứu và nhà khoa học Việt Nam

  • Đơn vị chọn tạo giống lúa có thể theo dõi khi cơ sở dữ liệu và hệ gene tham chiếu được công bố để phục vụ nghiên cứu.
  • Ngân hàng gene, viện và trường lưu giữ giống truyền thống là bên liên quan trực tiếp khi dự án lấy mẫu đại diện.
  • Dự án đang ở giai đoạn đầu với 150 mẫu nòng cốt, nên kết quả ứng dụng sẽ cần thời gian.

Dự án VN1K-RICE là gì?

VN1K-RICE (1.000 Vietnamese Rice Genome Project) là dự án của Viện Nghiên cứu Dữ liệu lớn, Trường Đại học VinUni, giải trình tự hệ gene 1.000 giống lúa Việt Nam trong chương trình AgriOmics-AI giai đoạn 2026–2030.

Dự án bắt đầu với bao nhiêu mẫu lúa?

Dự án sẽ giải trình tự 1.000 mẫu lúa, bắt đầu với 150 mẫu nòng cốt, đại diện cho lúa nước, lúa nương, vùng ven biển nhiễm mặn, đất ngập triều và lúa hoang.

Dữ liệu hệ gene lúa sẽ được dùng để làm gì?

Dùng để xây dựng hệ gene tham chiếu cho giống lúa truyền thống, nhận diện gene liên quan đến chất lượng hạt, khả năng chịu hạn, mặn, nóng, ngập, kháng bệnh và phát thải khí nhà kính, phục vụ chọn tạo giống.

Nguồn: Tổng hợp từ Báo Điện tử Chính phủ (đăng ngày 06/11/2026)